No more heroes....

De beelden van Emma Goldman

Gepubliceerd in Katijf, februari 1986


Het begint allemaal net haar nieuwe hond, die ze 'Emma' genoemd had, zoals iedereen in de vrouwenbeweging in Amerika toentertijd (1971) dingen vernoemde naar Emma Goldman. Van gezondheidscentra, honden tot zelfs baby's. Je kon T-shirts krijgen met een afbeelding van Emma's hoofd erop, of met 'If I can't dance, it's not my revolution'.

In de zomer van 1975 bezoekt Candace Falk een oude vriend die een gitaarwinkeltje heeft in Chicago. Door de naam van de hond herinnert de vriend zich dat hij al jaren een doos vol brieven op een plank heeft staan, die ondertekend zijn met dezelfde naam.
De doos blijkt honderden vergeelde brieven te bevatten die Emma Goldman aan Ben Reitman, haar 'lover' van 1908-1917, heeft geschreven. De vriend vindt het goed dat ze de hele stapel kopieert.
Als ze bijna op het eind van de stapel is, komt ze een brief tegen van Emma aan Ben uit de tijd dat Emma met de voorbereidingen van haar autobiografie bezig was. Ze beschrijft daarin hoe zwaar het haar valt de brieven aan iemand anders te laten lezen: "It's like tearing of my clothes to let them see the mad outpouring of my tortured spirit, the frantic struggle for my love, the all absorbing devotion each letter breaths, I can't do it!"1 Op dat moment besluit ze te stoppen met kopiëren om Emma Goldmans geheim te bewaren. De brieven gaan terug naar de 'guitar shop' en de kopieën verdwijnen in de kast.

Tot dan toe heeft Candace Falk zich tijdens haar doctoraalstudie aan de University of Californië meer in het algemeen bezig gehouden met politieke theorieën en het belang van feministische schrijfsters, echter niet speciaal met Emma Goldman. Na haar ontdekking gaat ze meer over haar lezen, ze vraagt zich af hoe de toestanden waarover geschreven wordt in de privé-brieven zich verhouden tot Goldmans 'public life'.
Een jaar later, in 1976, wordt Falk opgebeld door de eigenaar van de gitaarwinkel. Hij blijkt degene te zijn die de brieven jaren geleden terug gevonden had bij het uitmesten van een zolder in de buurt, die ooit van Ben Reitman was geweest. Een bibliotheek heeft een bod gedaan, maar wanneer de eigenaar Falk de mogelijkheid biedt ook een bod te doen, besluit Falk dat de brieven in een bibliotheek horen, veiliggesteld voor het nageslacht.

Van de bibliothecaris krijgt ze te horen dat er meer van dit soort brieven bestaan, die wel openbaar zijn, ondanks Emma's wens ze geheim te houden. Daardoor krijgt Candace Falk zin om meer dingen uit te gaan zoeken over Emma Goldmans liefdesgeschiedenissen. Ze is er van overtuigd dat haar respect voor Goldman haar in staat zal stellen Emma's levensverhaal op een 'gevoelige manier' te vertellen.

Emma Goldman schreef wel tien brieven per dag, het was voor haar een middel om ervaringen te verwerken, om haar gevoel van eenzaamheid te onderdrukken en om haar idealen nogmaals te formuleren en te integreren in haar privé-leven. Wat er bewaard is gebleven, is verspreid over allerlei bibliotheken en privé-collecties over de hele wereld. Falk begint een speurtocht onder de bezielde leiding van haar professor Herbert Marcuse, een onderzoek dat zes jaar zal duren.

In 1977 bezoekt Candace Falk enkele oude vrienden van Goldman die nog in leven zijn. Mollie Steiner en Senya Fleshine zijn in eerste instantie absoluut tegen het idee om intieme delen van Emma Goldmans leven openbaar te maken. Ze gruwelen van het idee dat Falk haar hond Emma genoemd heeft (en dan nog wel 'Red Emma' terwijl de anarchistische kleur zwart is!). Ze horen Falk uit over haar politieke ideeën om uit te vinden of haar bedoelingen oprecht zijn. In een brief schrijf Steiner aan Falk dat ze altijd erg tegen publikatie was, omdat ze 'liefdesleven en seksuele relaties een zeer persoonlijke ervaring vindt'. Niemand van hen mocht Ben Reitman erg graag en ze snapt nog steeds niet hoe Emma Goldman zoveel van hem kon houden. Ze is bang voor nutteloze discussies en vijandige reacties op eventuele onthullingen. Toch vertrouwt ze erop dat Falk Goldman geen onrecht zal doen.
Bovendien: Emma had het uitgemaakt met Ben en niet andersom!
'Here, she proves once again her strength of character that she was, is and always will be: THE GREAT EXAMPLE! She loved deeply, passionately, but would not sacrifice her dignity' 2 ­ Let er op hoezeer hier principiële argumenten en persoonlijke sympathie door elkaar heen gebruikt worden!­
Molly en Steyna vertrouwen Falk toe zij Emma Goldman geadviseerd hebben haar brieven aan Ben niet te gebruiken haar biografie, omdat ze geloofden dat de aandacht teveel af zou leiden van Anarchistische Zaak. Wat waarschijnlijk wel geholpen heeft hen nu van mening doen veranderen, is het feit dat Falk citaten gevonden heeft, waarin Goldman zich uitlaat over de onvermijdelijkheid haar brieven na haar dood toch gepubliceerd zouden worden. Het is zelfs zo Harry Weinberger - Goldmans advocaat vriend - al meteen na haar dood op zoek geweest naar een student die een biografie zou kunnen schrijven over haar privé-leven. 'Emma was conscious of herself as a historical figure, even in her most intimate correspondence. She, herself, dated every letter and even placed some of the most personal ones in the International Instite for Social History in Amsterdam.'3

Tot zover Falk in de inleiding van haar boek.

Idool

Vrouwen in Rotterdam noemden in de jaren zeventig hun boekhandel 'Emma', omdat ze zo onder de indruk waren van de toen verschenen vertaalde biografie Mijn Leven, deel I. Uit verontwaardiging over de hoge prijs van de uitgave (f 90,-voor twee delen) zijn de vrouwen zelfs als gekken bezig geweest het boek over te typen, om er een roofdruk op stencil van uit te geven. Emma stond centraal in deze boekhandel, er werden allerlei affiches van haar verkocht en vrouwen die bij de boekhandel gewerkt hadden, kregen bij hun afscheid de autobiografie aangeboden.
Dezer dagen verschijnt bij Uitgeverij Unieboek in Weesp eindelijk een goedkope heruitgave van Mijn Leven', in één deel voor f 29,50. En wie zien we, sprekend achter de microfoon op het wervingsaffiche van de nieuw op te richten Vrouwenomroep? De gedrongen gestalte van Emma Goldman met lange jurk en hoedje: blijkbaar nog steeds symbool voor 'recht van spreken'.

Vrouwen voelen zich aangesproken door Emma Goldman, niet in de eerste plaats om haar anarchistische ideeën over bijvoorbeeld arbeidersstrijd, de revolutie of communisme in Rusland, alswel om haar inspirerende onafhankelijke leven (tussen mannen) en haar denkbeelden over ook nu nog actuele vrouwenzaken.
Tussen indrukwekkende kameraden bleef ze haar eigen mening en kritiek formuleren, ze was altijd op reis, schreef stukken en brieven, maakte krantjes en boeken en hield lezingen over de meest uiteenlopende onderwerpen. Vrouwen in de beweging nu pikken vooral haar ideeČn over vrije liefde, jaloezie en geboortebeperking op, die in haar tijd zeer baanbrekend waren.

Het huwelijk vond ze onderdrukkend, wel had ze zelf in haar leven verschillende intensieve liefdesrelaties. In haar auto-biografie schreef ze daar wel over, maar hoe ze haar idealen in praktijk bracht werd in haar boek niet echt duidelijk.
Tussen de regels door kun je er wel het een en ander over afleiden, maar Goldmans vaagheid heeft tot nu toe veel ruimte overgelaten voor speculatie en eigen invulling. Het beeld dat Emma Goldman van haarzelf geeft in haar eigen biografie is dat van een sterke, actieve vrouw.
'Als ik idolen had, zou Emma mijn idool zijn', schreef Katinka Lünnemann in Katijf nummer 8 in 1982. Ze vindt 'veel herkenning' in Emma Goldmans leven en ideeën. Ondanks dat de overdreven stijl van Emma haar irriteert, is Emma voor Katinka 'heel actueel en inspirerend om te vertrouwen op eigen kracht en gevoel.'

Toch was Emma Goldman over haar verhouding tot vrouwen zelf niet erg mededeelzaam. Ze voelde zich niet aangetrokken tot feministes van haar tijd omdat die zich teveel bezig hielden met het verkrijgen van het kiesrecht. Als anarchiste vond ze dat een zoethoudertje. Vrouwen die zich, net als zij, bezighielden met bijvoorbeeld geboortebeperking, abortus en vrije liefde ervaarde ze snel als concurrenten en vrouwen in de anarchistische beweging, daar was ze vaak jaloers op (vooral als ze knap waren). Niet bepaald redenen om een van de moeders van de vrouwenbeweging te worden.

Door de doos met brieven die C. Falk gevonden heeft, kan het ideaalbeeld van Goldman enkele gevoelige klappen oplopen. Duidelijk wordt dat er nogal wat tegenstellingen zijn tussen haar onafhankelijke publieke leven en haar totale afhankelijkheid van de liefde en met name van Ben Reitman.
Tegenover haar propageren van de vrije liefde staat haar jaloezie; haar monogame leven staat in schril contrast tot dat van Reitman die er tientallen vriendinnen op na hield en naar de hoeren ging in de tijd dat hij met Goldman ging.
Hoe ze daar mee omging, verscheurd werd door twijfels, vreselijk aan hem hing, elke dag brieven schreef, er niet meer tegen kon en toch iedere keer weer naar hem terug ging. De verslaafdheid aan het vrijen met Reitman, het hunkeren naar hem, het schrijven over hun bezigheden in bed, waaruit blijkt dat ze een voor die tijd zeer vrouwvriendelijke, oraalgerichte manier van vrijen hadden, laten geen ruimte meer voor illusies.

Het boek dat Candace Falk naar aanleiding van deze onderzoekingen schreef, verschijnt in 1984 in New York: Love, Anarchy & Emma-Goldman. Ongeveer tegelijkertijd komt er nog een biografie uit: Emma Goldman, an intimate life van Alice Wexler, een boek dat ook geschreven werd na de ontdekking van de nieuwe brieven.
Uitgangspunt van Wexlers biografie zijn de tegenstellingen en conflicten die Goldman zelf zag in haar karakter en waar ze nooit helemaal uitkwam. Wexler neemt een aantal citaten uit brieven waarin Goldman zich afvraagt of het misschien niet zo zou kunnen zijn dat haar zeer drukke publieke leven gewoon een vlucht is, een uitweg uit haar turbulente innerlijk leven. De benadering van Falk is heel anders, zij probeert in haar boek op een soort historisch- wetenschappelijk verantwoorde manier het door haar ontdekte materiaal te rangschikken, doet dat op een - zeker voor Amerikaanse begrippen - beschaafde manier, wellicht uit eerbied voor de moeite die Goldman ermee had deze brieven te publiceren. Maar de schrijfster maakt nergens haar motivatie tot het schrijven van dit boek echt duidelijk, ze vertelt niet waarom ze juist deze brieven en fragmenten uitgekozen heeft, ze heeft geen spannende hypothese over Emma Goldmans leven die ze wil bewijzen. Beide schrijfsters lijken zich er niet echt van bewust te zijn, dat ook zij met het schrijven van hun boeken, weer een bepaald beeld geven van Emma Goldmans leven.

Beeldvorming

Het beeld dat we tot nu toe van Goldman hebben is op een heleboel manieren vervormd. Uit deze nieuwe brieven blijkt hoezeer ze heeft zitten twijfelen over de vraag in hoeverre ze haar privā-leven moest verwerken in haar autobiografie. Bij de voorbereidingen voor haar biografie had ze (uiteindelijk) de verzameling brieven aan Reitman tijdelijk te leen, om ze nog eens door nemen. Ze kon er niet toe komen ze over laten schrijven door iemand anders en besloot ze niet te gebruiken voor haar boek. Deze kant van haar persoonlijkheid wilde ze ook toen nog niet openbaar maken. Ondanks het feit dat Emma overtuigd was van de 'politieke betekenis van het persoonlijk leven' heeft ze er -onder invloed van vrienden - voor gekozen de stormachtige aspecten van hun relatie weg te laten. Toen ze de brieven terugstuurde aan Ben liet ze hem beloven er ook niets mee te doen, in ieder geval niet zolang ze nog zou leven. Bovendien moest de liefdesgeschiedenis voor het boek een verhaal met een begin en een eind worden. Goldman dateerde het eind van haar relatie met Reitman in 1919 toen ze hem opzocht na haar vrijlating uit de gevangenis. In haar autobiografie lijkt het of Ben Reitman daarna geen enkele rol meer speelde in haar leven. In feite was ze bij het schrijven van het boek pas in staat het hoofdstuk Ben in haar leven af te sluiten. Door al haar brieven nog een keer door te lezen herleefde ze dat stuk van haar leven en was ze in staat er een punt achter te zetten.
Volgens Falk voelde Emma zich in de steek gelaten door Ben en verbitterd en ook dat klinkt door in de manier waarop Emma over hem geschreven heeft. Emma Goldman wilde geen conventionele biografie schrijven: ze wilde niet alleen de publieke figuur neerzetten zonder ook te vertellen over de strijd, de moeite die het kostte haar politieke ideeën te verwezenlijken in haar persoonlijk leven. Dat ze uiteindelijk toch besloot haar kwetsbare kant verborgen te houden gebeurde onder invloed van de publieke censuur, ze wil zich niet teveel blootstellen, bang dat 'de wereld geschokt zou zijn over het feit dat zij, Emma Goldman, de sterke revolutionaire zo hulpeloos was geweest'. 'Is it any wonder that Emma chose to minimize the significance of her relationship to Ben in a book that attempted to hold up her own life as an inspring testimonial to the force of her ideal?' vraagt Falk zich af4.

Het feit dat ze een symbool was en zou blijven had ze zelf dus al ingekalkuleerd bij het schrijven van haar biografie.
Eerlijker zou het geweest zijn als ze opener was geweest over haarzelf: het omvertrekken van haar eigen standbeeld aan het einde van haar leven zou toch meer in de lijn van de anarchistische leer geweest zijn. Er waren nog wel andere redenen voor haar keuze, ze droomde er nog steeds van ooit Amerika weer in te mogen en ze was bang dat met een te schokkend boek die kans voor altijd verkeken zou zijn. Of misschien zou het zonder zelfcensuur helemaal niet gepubliceerd worden. Bovendien wilde ze schrijven voor een groot publiek, niet alleen voor degenen die gečnteresseerd waren in haar seksleven. Ze vroeg haar 'most constant friend' Alexander Berkman de redaktie van het manuskript te doen; of misschien is het juister te zeggen dat ze het niet meer dan vanzelfsprekend vond dat haar kameraad dit werk voor haar zou doen.
In zijn dagboeken is te lezen hoeveel hij veranderde, streepte en polijstte aan het manuskript. Hij schreef zelf dat het boek er na zijn werk erger uitzag dan een slagveld, op sommige bladzijden had hij de ene helft weggestreept en de andere helft woord voor woord herschreven.5Zeker zal daarbij zijn mening over Reitman meegespeeld hebben, ook hij vond hem een ellendige nietsnut en beslist geen aanwinst voor de beweging.

Het beeld dat we daardoor van Emma Goldman hebben doet haar tekort omdat het op allerlei manieren gecensureerd is. Ook latere boeken over haar hebben dit beeld niet echt veranderd. Aanvullingen met materiaal van anderen, bijvoorbeeld van vrienden en tijdgenoten zijn ook weer gekleurd, omdat Reitman zo'n buitenbeentje was. De manier waarop Steiner en Fleshine over hem praten is daar een mooi voorbeeld van.

Afgezien daarvan mag niet onvermeld blijven dat het verschijnen van de autobiografie destijds (in 1931) veel stof deed opwaaien, alleen al omdat Goldman er openlijk voor uitkwam dat ze relaties had zonder getrouwd te zijn.

Vrouwelijkheid

Het nieuwe materiaal geeft aanleiding tot nadenken over de manier waarop een beeld van iemand gevormd wordt, over de vraag op basis waarvan iemand een symbool wordt, een vrouw een symbool wordt van een beweging (of delen daarvan). Daarnaast kun je nadenken over de vraag op wat voor manier er boeken op basis van dit soort materiaal geschreven worden: hoe gerechtvaardigd spekulaties en theorie=EBn over het karakter van iemand zijn en hoe ook die boeken weer nieuwe mythes vormen rond de persoon in kwestie.
Falk erkent dit probleem nauwelijks. Haar boek heeft als doel bron te zijn voor anderen, een ingang tot nieuw materiaal. Een belangrijke, maar onuitgesproken onderliggende doelstelling van Falk is, dat ze het idee heeft dat wanneer je maar inzage hebt in zoveel mogelijk bronnen, je uiteindelijk HET verhaal, DE geschiedenis van iemand kunt schrijven. Ze heeft het er bijvoorbeeld over dat Ben Reitman zich zorgen maakt over zijn plaats in de geschiedenis en benadrukt meermalen dat Goldman zich bewust was van haar rol in de geschiedenis. Maar DE geschiedenis bestaat volgens mij niet.

Wel worden er vele geschiedenissen geschreven. Wexler, die ongeveer tegelijkertijd een biografie schreef, is een stuk duidelijker over haar eigen positie. Ze stelt dat het erg moeilijk is om de historiese Emma Goldman los te zien van de 'myth, fiction and controversy'. Goldman was al bij leven een wandelende legende, de naam alleen al boezemde angst in, bovendien was ze een van de weinige radikalen van haar tijd die een goed gevoel voor publiciteit had. Zo kreëerde ze de mythe van haarzelf als 'earth mother and tragic heroine' die verder uitgewerkt werd in haar autobiografie. Emma Goldman heeft zoveel van haar emoties onthuld, zoveel materiaal nage- laten en zoveel vragen opgeworpen over haar eigen motieven, dat het wel lijkt alsof ze de gezamenlijke toekomstige biogra- fes uitdaagt haar komplekse kanten te onderzoeken. Wexler zegt in haar inleiding dat ze deze uitdaging heeft aangenomen.
Begrippen en methodes uit de psychoanalyse kunnen op zich heel nuttig zijn bij het schrijven van een biografie. Het is alleen de vraag in hoeverre het überhaupt mogelijk is om deze benadering suksesvol toe te passen, als je weet dat Goldman er altijd rekening mee gehouden heeft dat ze een beroemd iemand was. Het politieke overheerst het persoonlijke in de autobiografie en ook van haar brieven - hoe intiem ook - wist ze dat ze zeer waarschijnlijk bewaard zouden worden.

Wexler vindt het volstrekt vanzelfsprekend om nu te gaan spitten in Goldmans verleden op basis van het materiaal dat op dit moment voorhanden is. Met gevolg dat we bakken vol hedendaagse psychoterreur over ons heen krijgen. Het succes van Goldmans leven naar buiten toe wordt verklaard vanuit moeilijkheden en frustraties: autoritaire vader, overdreven moederbinding, geen gelukkige jeugd, zoeken naar een eigen plekje, geldingsdrang en ga maar door.
Intussen werkt Wexler wel hard mee aan het creëren van de zoveelste mythe rond Emma Goldman, namelijk die van haar vrouwelijkheid. Als reactie op het beeld van de sterke actieve dame klinkt nu de verzuchting dat de actieve Emma Goldman gelukkig ook maar een normale vrouwen was met gewone, alledaagse problemen. Zeer herkenbaar voor hedendaagse dames!

Zo vullen Wexler en Falk - ieder op hun eigen manier - de ruimte op die Goldman opengelaten heeft, door in haar autobiografie niet veel over haar privé-leven te schrijven. Goldman koos er destijds voor niet te veel onthullingen te doen opdat ze een symbool, een lichtend voorbeeld zou kunnen blijven. Nu de zolang bewaarde geheimen dan eindelijk openbaar gemaakt zijn, wordt er toch geen afbreuk gedaan aan Goldman als ideaal.
Integendeel, de hier besproken schrijfsters zijn er in geslaagd Emma Goldman op een verantwoorde manier in te voegen in de hedendaagse, feministische symbolische orde. Er is inzage in een grote selectie intieme, hopeloze brieven die net zo lezen als je eigen (depressieve) dagboeken en de psycho- analytische benadering levert een verhaal op waardoor veel vrouwen zich aangesproken zullen voelen. Zo blijft Emma een symbool en dat is maar goed ook. Want wat zouden we moeten beginnen zonder onze heldinnen?

Candace Falk, 'Love, Anarchy and Emma Goldman',
New York, Holt, Rinehart & Winston, 1984.
Prijs f 101,-.

Alice Wexler, 'Emma Goldman, an intimate life',
New York, Pantheon Books 1984 London, Virago Press, 1984.
Prijs f 31,85.

Noten

1. Geciteerd door Falk, blz. XV.
2. Geciteerd door Falk, blz.XVII.
3. Geciteerd door Falk, blz.XVII.
4. Falk, blz. 4.
5. Geciteerd door Wexler, blz. XVII.


Evel